نیاز روز افزون به منابع انرژی و صنعت "نفت"
در جستجوی چارچوبی برای یک مدل
"توسعهء متوازن"
رامسس رشیدی
2008© مرکز
توسعهء متوازن (www.cbdus.org)
در آخرین مقاله دربارهء فرهنگ،
ارزشها و پیشرفت صحبت کردیم. اکنون در طی مجموعه ای از مقالات می خواهیم تعدادی از
صنایع و چگونگی تأثیر آنها را بر روند توسعهء تمدن انسانی بررسی کنیم.
رشد و توسعه
نامنسجم
در طی تاریخ ما شاهد مراحل تکوینی
توسعهء انسانی و اجتماعی بوده ایم. رشد تدریجی اقتصاد و ظهور تکنولوژی جدید، تا
اواسط قرن نوزدهم، مشکلات عمده ای از نظر کاهش بیش از حد منابع طبیعی و زندگی سادهء
جمعیت پراکنده در سراسر جهان ایجاد نکرد. نیاکان ما تلاش می کردند که از تکنولوژی
محدودی که داشتند استفاده کنند و هر از گاهی موفقیتهایشان در جنگها و منازعات منطقه
ای نابود می شد. اما در یک قرن و نیم گذشته، با پیشرفت تکنولوژی، ما شاهد رشدی عظیم
و نیز چالشهایی بوده ایم که در تاریخ نوع انسان سابقه نداشته اند.
یکی از چالشهای عمده ای که با آن روبرو بوده ایم مفهوم رشد و توسعهء نامنسجم
است. این به چه معنی است؟ ... در بنیادی ترین سطح، به این معنی است که صنایع بدون
ارتباط و هماهنگی با صنایع دیگر رشد کرده اند. صنعت ساختمان سازی مشغول ساختن
ساختمانهاست، صنعت حمل و نقل به تولید خودروهای بیشتر ادامه می دهد و صنعت تولید
محصولات بیشتر و بیشتری تولید می کند. اساساً هر صنعتی به کار خود ادامه می دهد
بدون اینکه به اثرات کلی آن توجه زیادی نماید. این الگوی رشد نامنسجم، با رشد بی
قوارهء بعضی قسمتها بدون تناسب با کل، چالشی برای توسعه به طور کلی به وجود آورده
است. این الگوی توسعهء نامنسجم را میان ملتها نیز می بینیم. با نظر به جامعهء
جهانی، عدم توازن شدیدی در توزیع منابع، بهره وری از ظرفیت انسانی، و دسترسی به
ضروریات زندگی مثل غذا، آب، سرپناه و تعلیم و تربیت وجود دارد.
آشکار است که باید دربارهء تأثیر این رشد نامنسجم گسترده بر زندگی شخصی خود،
خانواده هایمان، منظرهء جغرافیای سیاسی، جامعهء جهانی، و محیط فیزیکی بیندیشیم.
اینجا می خواهیم بعضی صنایع را بررسی کنیم و بر اثر آنها و الگوی رشدشان بنگریم. به
علاوه، سعی خواهیم کرد چند راه حل موقتی و نیز درازمدت را بررسی کنیم. در این مقاله
صنعت انرژِی، مخصوصاً بخش نفت را مورد توجه قرار خواهیم داد.
بحران انرژی و
صنعت نفت
انرژی خونی است که در رگهای رشد و
توسعه در سراسر جهان جریان دارد. در حقیقت، بدون منابع انرژی مورد نیاز توسعه در
سراسر جهان دچار موانع شدید و حتی توقف خواهد شد. امروز ماهیت نامنسجم توسعه وضعیتی
به وجود آورده است که با بحران انرژی مواجه شده ایم. از یک طرف، روی منابع غیرقابل
تجدید انرژی مثل نفت، گاز طبیعی، زغال و انرژی هسته ای حساب کرده ایم. از سوی دیگر،
با اندیشهء منابع قابل تجدید انرژی مثل انرژی خورشیدی، انرژی باد، انرژی گرمایشی
زمین، انرژی آبی، انرژی زیست توده و سلولهای سوختی
سرگرم بوده ایم. نتیجهء نهائی آن بوده که همچنان به منابع غیرقابل تجدید
انرژی مخصوصاً نفت وابسته مانده ایم.
صنعت نفت روش زندگی ما را تغییر داده است. البته بعضی از این تغییرات خوب
بوده و استاندارد معیشت را بالا برده است. دشوار تصور کنیم که بدون دسترسی به نفت،
گاز طبیعی و محصولات جانبی آن چگونه زندگی می کردیم. اما مصرف بی رویهء نفت جامعهء
جهانی، رفاه و محیط زیست ما را تحت فشار زیادی قرار داده است. در چهل سال گذشته ما
شاهد منازعات و بحرانهای متعددی، هم در شرق و هم در غرب، بوده ایم که ناشی از
دسترسی به نفت یا کمبود آن بوده اند. در خاورمیانه که سهم بزرگی از ذخائر نفت جهان
را دارد ایدئولوژیهای افراطی و حکومتهای تکرو که بر درآمد نفتی متکی هستند صلح
جهانی را در معرض بی ثباتی قرار داده اند و باعث قطبی شدن بیشتر کرهء زمین گشته
اند. در عین حال، در کشورهای توسعه یافته، همچنین کشورهای در حال توسعه، وابستگی
جدی به نفت کل اقتصاد ملی را در موقعیتی آسیب پذیر قرار می دهد. در واقع اتمام
ذخائر نفت باعث عدم توازن جهانی می گردد. اگر به سمت میانه روی و تعدیل الگوهای
مصرف خود قدمهایی برنداریم ممکن است قربانی وابستگی خود به نفت گردیم.
بدیهی است که باید چاره ای بیندیشیم که از این فاجعهء احتمالی جلوگیری کنیم.
فرض کنید به نفت و محصولات جانبی آن دسترسی نداشته باشیم. این به آسانی ممکن است
اتفاق بیفتد؛ کفای است در خاورمیانه که هم اکنون نیز در وضعیت بحرانی دائمی قرار
دارد منازعات بالا بگیرد. می توانیم منتظر شویم و ببینیم، یا روند زندگی خویش را
تغییر دهیم و موج کوچکی ایجاد کنیم. بیایید فصل جدیدی به سمت توسعهء متوازن آغاز
کنیم.
سیاست متوازن
انرژی
بعضی از اقدامات ابتدایی و موقتی به
سمت یک سیاست متوازن انرژی عبارتند از:
1-
تغییر روش زندگی خود برای کاهش استفاده از اتومبیل و مصرف سوخت
2-
تشویق و استفاده از دوچرخه، اتوبوس و قطار
3-
حمایت از مدلهای جدید برنامه ریزی شهری که شامل مدلهای کارآمدی برای حمل و نقل
عمومی باشند
4-
صرفه جویی در مصرف انرژی در منازل با استفادهء کمتر از برق، گاز و نفت
5-
استفاده از ماشین آلاتی که بازده انرژی بیشتری دارند و استفادهء بهتر از فضا در
تولید صنعتی و اماکن تجاری
6-
حمایت از حمل و نقل صرفه جویانه شامل زمین، آب و هوا که از موتورهای هیبرید و برقی
پربازده استفاده کنند.
7-
آموزش صرفه جویی در مصرف انرژی به عنوان بخشی از نظام آموزشی از کودکستان تا
دانشگاه.
8-
بررسی روشهایی برای تغییر ماهیت سازمان به طوری که افراد بیشتر و بیشتر در منازل
خود کار کنند و از طریق ارتباطات راه دور با سازمانهای خود در مرتبط باشند.
برای شروع وقت آن است که درک کنیم
ما عوامل تغییر در این سیاره ایم. می توانیم تمایلات نامنسجم رشد را دنبال کنیم و
جامعهء جهانی را بیشتر به سمت بحران سوق دهیم، یا در روش زندگی و کار خود و روش
ارتباطمان با یکدیگر تغییراتی ایجاد کنیم. در محیطی متحد و هماهنگ می توانیم هرچه
را تصمیم بگیریم انجام دهیم.
در مجموعه مقالات بعد رشد نامنسجم
صنایع خاص، اثر آنان بر توازن جهانی و راه حلهای ممکن را بیشتر بررسی خواهیم کرد.
رامسس رشیدی (ramses@cbdus.org)
مؤسس و مدیر مرکز توسعهء متوازن(www.cbdus.org)
است.
این مرکز یک سازمان غیرانتفاعی است که هدف
آن فراهم کردن منابع و خدماتی است که توازن جهانی را در توسعهء اجتماعی، شخصی، زیست
محیطی و اقتصادی تقویت نمایند.